F\u0131trat gere\u011fi insano\u011flu s\u00fcrekli geli\u015fimi kovalam\u0131\u015f ve hayat\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak ad\u0131na hep yeni aray\u0131\u015flarda bulunmu\u015ftur. Bu itibarla \u00f6nce avc\u0131 toplumdan tar\u0131m toplumuna, oradan da art arda ger\u00e7ekle\u015fen sanayi toplumuna bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
D\u00fcnya varl\u0131klar\u0131 ile mukayese edildi\u011finde nispeten daha k\u0131sa bir ge\u00e7mi\u015fe sahip olan ve bilim insanlar\u0131na g\u00f6re antropolojik a\u00e7\u0131dan yakla\u015f\u0131k 300.000 y\u0131ld\u0131r varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren insanlar\u0131n bu s\u00fcre\u00e7te ekosistem dengesinde b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimlere neden olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Hayvanlar\u0131n evcille\u015ftirilmesi, tar\u0131m devrimi, sanayi devrimleri bu etkileri y\u00fckselten d\u00f6n\u00fcm noktalar\u0131 oldu.<\/p>\n
Maddesel ayak izi b\u00fcy\u00fcyor<\/em><\/strong><\/p>\n Sa\u011flanan bu geli\u015fmeler bir yandan hayat\u0131 kolay k\u0131larken di\u011fer yandan da a\u015f\u0131r\u0131 ve h\u0131zl\u0131 kaynak t\u00fcketimine yol a\u00e7t\u0131. Sonu\u00e7ta da dev at\u0131k da\u011flar\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131na sebebiyet verdi. Birle\u015fmi\u015f Milletler (BM) de\u011ferlendirmelerine g\u00f6re 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda sadece 7 milyar metrik ton olan malzeme \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131 1990\u2019da 43 milyar metrik tona, 2000 y\u0131l\u0131nda 54 milyar metrik tona, 2017 y\u0131l\u0131nda ise 92 milyar metrik tona ula\u015ft\u0131.<\/p>\n N\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131na ra\u011fmen bireysel bazda da durum de\u011fi\u015fmedi, bu noktadaki \u00f6nemli g\u00f6stergelerden biri olan maddesel ayak izi s\u00fcrekli art\u0131\u015f sergiledi. 1990 y\u0131l\u0131nda 8,1 metrik ton olan ki\u015fi ba\u015f\u0131 maddesel ayak izi, 2017 y\u0131l\u0131nda %50 art\u0131\u015fla 12,2 metrik tona ula\u015ft\u0131. \u00dclkeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise bu de\u011ferin geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde 27 metrik ton oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Buna kar\u015f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck gelirli \u00fclkelerdeki de\u011fer ise geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerdeki de\u011ferin sadece 13\u2019te birine denk gelen 2 metrik ton. Geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerin \u00e7o\u011fu kendi yerli kaynaklar\u0131n\u0131n yetersizli\u011finden dolay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck gelirli \u00fclkelerdeki kaynaklar\u0131 kullan\u0131yor. Temel bazda geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler, ki\u015fi ba\u015f\u0131 kullan\u0131mda 9,8 metrik ton birincil madde \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131 di\u011fer herhangi bir \u00fclkeden sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n \u00d6nlem al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde ise 2060 y\u0131l\u0131nda malzeme \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131n y\u0131ll\u0131k bazda 190 milyar metrik tona ula\u015fmas\u0131 bekleniyor. Bu noktadaki uyar\u0131lar yeni de\u011fil. Yar\u0131m as\u0131r \u00f6nce, 1968 y\u0131l\u0131nda, aralar\u0131nda \u00e7ok say\u0131da akademisyen, ekonomist, politikac\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 ve gezegenin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 problemlere \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretme amac\u0131 ile kurulan Roma Kul\u00fcb\u00fc taraf\u0131ndan “B\u00fcy\u00fcmenin Limitleri” isimli bir eser yay\u0131mlan\u0131yor. N\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131, a\u015f\u0131r\u0131 kaynak kullan\u0131m\u0131 gibi etkilerin gezegenin kapasitesini zorlad\u0131\u011f\u0131, t\u00fcketimin bu denli seyretmesi halinde de 100 y\u0131ll\u0131k s\u00fcre i\u00e7erisinde kaynaklar\u0131n t\u00fckenebilece\u011fi vurgulanan ve Massachusetts Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc (MIT) i\u015f birli\u011fi ile geli\u015ftirilen rapor o d\u00f6nemde 30 milyondan fazla sat\u0131yor.<\/p>\n Yeni bir d\u00f6nem ba\u015fl\u0131yor<\/em><\/strong><\/p>\n Bilim insanlar\u0131na g\u00f6re jeolojik olarak Holosen\u2019den sonra yeni bir \u00e7a\u011fa girmi\u015f bulunuyoruz. Yakla\u015f\u0131k 300 y\u0131l \u00f6nce ba\u015flayan ve Antroposen olarak an\u0131lan \u00e7a\u011fa \u201c\u0130nsan \u00c7a\u011f\u0131\u201d ad\u0131 veriliyor. Bu de\u011ferlendirmeyi yapan uluslararas\u0131 kurulu\u015flardan biri de BM Kalk\u0131nma Program\u0131 (UNDP).<\/p>\n UNDP, 1990\u2019dan beri \u0130nsani Geli\u015fme Raporlar\u0131 (\u0130G) yay\u0131ml\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n daha m\u00fcreffeh bir ya\u015fam s\u00fcrmeleri i\u00e7in \u00fclkelere bir nevi yol g\u00f6sterici olan raporlarda e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k ve gelir gibi bir\u00e7ok parametre ele al\u0131narak mukayeseler yap\u0131l\u0131yor. Ancak bu y\u0131lki raporda bir farkl\u0131l\u0131k vard\u0131.<\/p>\n 15 Aral\u0131k 2020 tarihinde tan\u0131t\u0131lan \u0130G Raporunda, ilk kez<\/em>, karbon ayak izi ve maddesel ayak izi gibi de\u011ferlendirmeler i\u00e7eren \u00e7evresel konular da ele al\u0131nd\u0131. B\u00f6ylece s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik ilkesinin \u00fc\u00e7 temel sacaya\u011f\u0131ndan sosyal ve ekonomik hususlar ile birlikte \u00e7evresel hususlar da de\u011ferlendirmeye al\u0131nmak suretiyle insani geli\u015fme endeksleri olu\u015fturuldu. Raporda \u00f6ne \u00e7\u0131kan en \u00f6nemli nokta ise insan \u00e7a\u011f\u0131na girdi\u011fimizin vurgulanmas\u0131 oldu. An\u0131lan Raporda, insan\u0131n do\u011fan\u0131n d\u00fczenine uymak yerine kendi d\u00fczenini olu\u015fturdu\u011fu, b\u00f6ylelikle do\u011fa \u00fczerine hakimiyet kurdu\u011fu, kaynaklar\u0131 da f\u00fctursuzca kulland\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemden ge\u00e7ti\u011fimiz belirtiliyor. COVID-19, iklim krizi ve benzeri felaketlerin de esas\u0131nda bunun do\u011fal bir sonucu oldu\u011fu ifade ediliyor.<\/p>\n \u0130nsan \u00c7a\u011f\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n d\u00fcnyam\u0131zda bask\u0131n g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu a\u015fik\u00e2r. \u00d6nceki d\u00f6nemlerde do\u011fan\u0131n insan ile dengeli bir durumu s\u00f6z konusu iken Antroposen ile ba\u015flayan d\u00f6nemde insan\u0131n do\u011fa \u00fczerinde bir hakimiyeti olu\u015fmu\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de etkilerini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u201cgeri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclemez\u201d zararlara yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum yap\u0131lan bir\u00e7ok bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma ile de teyit ediliyor.<\/p>\n \u0130srail merkezli Weizmann Bilim Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan yap\u0131lan ve 9 Aral\u0131k 2020 tarihinde Nature\u2019da yay\u0131nlanan \u201cGlobal human-made mass exceeds all living biomass\u201d <\/em>isimli \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re insan eliyle yap\u0131lan ve antropojenik olarak adland\u0131r\u0131lan yap\u0131lar\u0131n k\u00fctlesi ilk kez<\/em> var olan do\u011fal canl\u0131 varl\u0131klar\u0131n (biyosfer\/biyok\u00fctle) k\u00fctlesine e\u015fitlendi.<\/p>\n S\u00f6z\u00fc ge\u00e7en \u00e7al\u0131\u015fmada, biyok\u00fctleye denizlerdeki t\u00fcm bal\u0131klar, topraktaki mikroorganizmalar, yery\u00fcz\u00fcndeki a\u011fa\u00e7 ve \u00e7al\u0131lar, havadaki ku\u015flar ve ismine yer verilmeyen her t\u00fcrl\u00fc canl\u0131 grubu de\u011ferlendirmeye al\u0131n\u0131yor. \u0130nsanlar taraf\u0131ndan \u00fcretilen bitkisel g\u0131da ve evcil hayvanlar da yine bu kategoriye dahil ediliyor. Yap\u0131lan analizlere g\u00f6re g\u00fcn\u00fcm\u00fczde d\u00fcnya biyosferinin kuru bazda 1,2 trilyon ton a\u011f\u0131rl\u0131\u011fa ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendiriliyor. Bu a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu, yakla\u015f\u0131k %90\u2019\u0131na yak\u0131n\u0131n\u0131 ise hi\u00e7 ku\u015fkusuz a\u011fa\u00e7lar olu\u015fturuyor. Ki bu a\u011fa\u00e7 say\u0131lar\u0131n\u0131n, medeniyetin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana yar\u0131 yar\u0131ya azald\u0131\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Buna mukabil antropojenik k\u00fctle i\u00e7in de insanlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6pr\u00fc, bina, u\u00e7ak, ev, ofis, gemi, araba, yol, t\u00fcnel, baraj, fabrika ve daha nice e\u015fya ve \u00fcr\u00fcnler kapsama al\u0131n\u0131yor. Ancak, 1820 ba\u015flang\u0131\u00e7 zaman\u0131 olarak kabul ediliyor. \u00d6ncesindeki antropojenik \u00fcretimin ihmal edilebilir de\u011ferde oldu\u011fu \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Yine, madencilik gibi alanlarda i\u015flenen ana \u00fcr\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan malzemeler ile deniz ve g\u00f6l gibi su kaynaklar\u0131ndaki tarama faaliyetlerinde yer de\u011fi\u015ftiren malzemeler de hesaplamalara dahil edilmiyor. Ayn\u0131 \u015fekilde, uzun s\u00fcre kullan\u0131lmayan – terk edilmi\u015f bina, hurdaya ayr\u0131lm\u0131\u015f ara\u00e7 gibi – <\/em>altyap\u0131lar at\u0131k olarak de\u011ferlendiriliyor, dolay\u0131s\u0131yla hesaplamalara dahil edilmiyor. At\u0131klar\u0131n dahil edilmesi halinde ise antropojenik \u00fcretimin do\u011fal ya\u015fam\u0131 yakla\u015f\u0131k olarak 7 y\u0131l \u00f6nce, 2013 y\u0131l\u0131nda ge\u00e7ti\u011fi belirtiliyor.<\/p>\n Katlanan bir art\u0131\u015f var<\/em><\/strong><\/p>\n 2020 tarihli Nature \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6re 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda insan yap\u0131m\u0131 k\u00fctlenin toplam\u0131, canl\u0131 k\u00fctlenin sadece %3\u2019\u00fc kadar\u0131 iken g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu de\u011ferler e\u015fitlendi. \u0130nsan yap\u0131m\u0131 imalatlar her 20 y\u0131lda bir ikiye katlanarak art\u0131yor. Keza, son y\u0131llarda insan eliyle yap\u0131lan antroposfer veya di\u011fer bir tabirle teknosfer ad\u0131 verilen y\u0131ll\u0131k bazda 30 milyar metrik tonluk bir \u00fcretim var. Bu ayn\u0131 zamanda 7,8 milyar n\u00fcfusun her bireyinin sadece bir haftal\u0131k s\u00fcre i\u00e7erisinde kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015fan miktarda bir malzeme \u00fcretti\u011fi manas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. Tu\u011fla yap\u0131lar yerini betonarme yap\u0131lara b\u0131rak\u0131yor. Yollar asfalt ile d\u00f6\u015feniyor. Dev g\u00f6kdelenler in\u015fa ediliyor. Bir yandan kaynaklar t\u00fckeniyor, bir yandan da geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclemez etkiler olu\u015fuyor.<\/p>\n 1900 y\u0131l\u0131nda, d\u00fcnya biyok\u00fctlesinin sadece %3\u2019\u00fc olan ve 35 milyar ton oldu\u011fu de\u011ferlendirilen antropojenik \u00fcretimler, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda ikiye katlanarak 70 milyar tona ula\u015ft\u0131. Takip eden s\u00fcre\u00e7te, \u00f6zellikle bollu\u011fun g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ikinci d\u00fcnya sava\u015f\u0131na m\u00fcteakip d\u00f6nemde –ki tarihte <\/em>\u201cB\u00fcy\u00fck H\u0131zlanma\u201d olarak an\u0131lan d\u00f6nemde<\/em>– antropojenik \u00fcretim b\u00fcy\u00fck bir art\u0131\u015fla yar\u0131m trilyon tonu a\u015ft\u0131. Son 20 y\u0131lda da yine bir ikiye katlanma ile 1,2 trilyon ton seviyelerine ula\u015ft\u0131. Susuz bazda, d\u00fcnyam\u0131zdaki; Do\u011fal canl\u0131 k\u00fctle ile yapay k\u00fctle \u015fu anda e\u015fitlendi. Di\u011fer bir ifade ile do\u011fal canl\u0131 k\u00fctlesi yapay k\u00fctle ile e\u015fitleniyor. Evet, insan krall\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fcyor. B\u00fcy\u00fcrken de do\u011fay\u0131 t\u00fcketiyor. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fa k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcyor. Ayn\u0131 trendin devam etmesi halinde ise 2040 y\u0131l\u0131nda 3 kat art\u0131\u015f ya\u015fanmas\u0131 bekleniyor.<\/p>\n Canl\u0131lardaki su varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n dahil edilmesi halinde ise d\u00fcnyadaki biyok\u00fctle a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 2,2 trilyon metrik ton olarak ifade ediliyor. Bu durumda antropojenik \u00fcretimin 2037 y\u0131l\u0131nda ge\u00e7mesi \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Olu\u015fan at\u0131klar\u0131n dahil edilmesi halinde ise bu ge\u00e7i\u015fin 2031 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmesi bekleniyor.<\/p>\n Beton uzak ara \u00f6nde<\/em><\/strong><\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re 1900\u2019lerin ba\u015f\u0131nda hayat\u0131m\u0131za giren ve 1950 sonras\u0131 ivmelenerek art\u0131\u015f g\u00f6steren, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde 8 milyar metrik tona ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirilen, yar\u0131s\u0131n\u0131n at\u0131k haline gelmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen bunun sadece %9 gibi k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011ferinin geri kazan\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ezici \u00e7o\u011funlu\u011funun ise su k\u00fctleleri ile karalara geli\u015fig\u00fczel b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 plastik miktar\u0131n\u0131n da su ve karasal hayvan a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hemen hemen 2 kat\u0131n\u0131 ge\u00e7ti\u011fi belirtiliyor.<\/p>\n Bina ve yol, k\u00f6pr\u00fc, kanal gibi altyap\u0131 elemanlar\u0131n\u0131n k\u00fctlelerinin de en biyosferin yakla\u015f\u0131k %90\u2019\u0131n\u0131 olu\u015fturan \u00e7al\u0131 ve a\u011fa\u00e7lar\u0131n susuz k\u00fctlesini ge\u00e7mi\u015f durumda. Antropojenik malzemelerin miktar olarak yar\u0131s\u0131n\u0131 beton olu\u015fturuyor. Kum ve \u00e7ak\u0131l gibi malzemeler de dahil edildi\u011finde bu de\u011fer %80\u2019e kadar \u00e7\u0131k\u0131yor. Tu\u011fla, asfalt, plastik, metal ve di\u011fer malzemeler de kalan k\u0131sm\u0131 olu\u015fturuyor.<\/p>\n Zirvede bitkiler var<\/em><\/strong><\/p>\n Bir asr\u0131 a\u015fan yay\u0131n hayat\u0131na sahip Amerikan Ulusal Bilimler Akademisi Dergisinde (PNAS) yer alan \u201cThe biomass distribution on Earth\u201d<\/em> isimli 2018 tarihli bir yay\u0131na g\u00f6re d\u00fcnyadaki do\u011fal canl\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n (biyok\u00fctlenin)<\/em> en az %83\u2019\u00fcn\u00fc bitkiler olu\u015fturuyor.<\/p>\n \u0130kinci s\u0131rada ise %13 ile bakterilerin oldu\u011fu vurgulanan \u00e7al\u0131\u015fmada geri kalan her canl\u0131n\u0131n toplam etkisinin sadece %5 oldu\u011fu de\u011ferlendiriliyor. \u0130\u00e7lerinde boyu 30 metreyi, a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 150 tonu a\u015fan mavi balinalar\u0131n dahi yer ald\u0131\u011f\u0131 deniz ve okyanus sakinleri ise biyok\u00fctlenin sadece %1\u2019ine e\u015fit. Dolay\u0131s\u0131 ile ya\u015fam\u0131n \u00e7o\u011fu karada. Bunun da 8\u2019de birini toprak alt\u0131ndaki derinliklerde ya\u015fayan mikroorganizmalar olu\u015fturuyor.<\/p>\n Do\u011fal canl\u0131 varl\u0131klar azal\u0131\u015fta<\/em><\/strong><\/p>\n Nature\u2019da yer alan 2015 tarihli bir \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re d\u00fcnyam\u0131z\u0131n 3 trilyon a\u011fa\u00e7 bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 tahmin ediliyor. Ancak ilk tar\u0131m devriminden bu yana insanlar, tar\u0131m ve ormans\u0131zla\u015fma gibi arazi kullan\u0131m de\u011fi\u015fiklikleri yoluyla d\u00fcnyadaki bitki biyok\u00fctlesini yakla\u015f\u0131k yar\u0131s\u0131n\u0131n yok edildi\u011fi tahmin ediliyor.<\/p>\n Memelilerde durum daha da endi\u015fe verici durumda. 2018 tarihli PNAS\u2019taki \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re ise medeniyetin geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 andan bu yana yaban memelilerin %83\u2019\u00fc, deniz memelilerinin %80, bitkilerin %50\u2019si, bal\u0131klar\u0131n ise %15\u2019inin yok oldu\u011fu belirtiliyor. 3 as\u0131r boyunca s\u00fcren balina avc\u0131l\u0131\u011f\u0131, deniz memelilerinin sadece 5\u2019te birinin kalmas\u0131na neden oldu\u011fu vurgulanan hususlar aras\u0131nda yer al\u0131yor. Yery\u00fcz\u00fcndeki memelilerin %60\u2019\u0131n\u0131 insan eliyle kurulan ve \u00e7o\u011funlu\u011fu b\u00fcy\u00fckba\u015f ve domuzlardan olu\u015fan \u00e7iftlik hayvanlar\u0131 olu\u015fturuyor. \u0130nsanlar, t\u00fcm memelilerin %36\u2019\u0131n\u0131 olu\u015ftururken, i\u00e7lerinde 6 metre boyundaki z\u00fcrafalar\u0131n ve 6 ton a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndaki fillerin dahi yer ald\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm yabani hayvanlar ise memelilerin sadece %4\u2019\u00fcn\u00fc temsil ediyor. Keza, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde insan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n k\u00fctlesi ile yeti\u015ftirdi\u011fi \u00e7iftlik hayvanlar\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaban hayat\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015f durumda oldu\u011fu belirtiliyor \u00e7al\u0131\u015fmada.\u00a0 Ku\u015flar i\u00e7in de \u00e7ok ayn\u0131 \u015feyleri s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn. K\u00fcmes hayvanlar\u0131n\u0131n k\u00fctlesi yaban ku\u015flar\u0131 k\u00fctlesinin 3 kat\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n Yine ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re 7,8 milyar insan var. Her y\u0131l \u00fclkemiz n\u00fcfusu kadar da bir art\u0131\u015f ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 7,8 milyarl\u0131k insan n\u00fcfusunun k\u00fctlesel bazda etkisi yok denecek kadar az. \u00d6yleki toplam canl\u0131 k\u00fctlesinin sadece %0,01 -onbinde birine-<\/em> tekab\u00fcl ediyor. Hatta ve hatta dev bir terazinin bir kefesinde insanlar, di\u011fer kefesinde g\u00f6remedi\u011fimiz, milimetrenin binde biri mikronlarla ifade edilen bakteriler yer alsa, bakterilerin bulundu\u011fu kefe \u00e7ok a\u011f\u0131r basacak. Zira d\u00fcnyadaki t\u00fcm bakterilerin k\u00fctlesinin t\u00fcm insan k\u00fctlesinin 1.166 kat\u0131 oldu\u011fu de\u011ferlendiriliyor.\u00a0 Eklembacakl\u0131lar\u0131n dahi toplam k\u00fctlesinin insanl\u0131\u011f\u0131n k\u00fctlesinden 17 kat\u0131na e\u015fde\u011fer oldu\u011fu \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Ancak, gezegendeki ayak izleri inan\u0131lmaz boyutlara ula\u015fm\u0131\u015f durumda. Tar\u0131msal kullan\u0131m, yo\u011fun ah\u015fap kullan\u0131m\u0131 ve kentsel geli\u015fme gibi faaliyetler dolay\u0131s\u0131 ile yaban hayat\u0131 ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131n tahrip edilmesi bilim insanlar\u0131nca tarihteki 6. kitlesel yok olu\u015fa gidildi\u011fi \u015feklinde yorumlan\u0131yor.<\/p>\n At\u0131k da\u011flar\u0131 olu\u015facak<\/em><\/strong><\/p>\n \u0130nsan eliyle do\u011fal dengenin bozuldu\u011funun en b\u00fcy\u00fck g\u00f6stergelerinden biri olan b\u00fct\u00fcn bu bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 esas\u0131nda ya\u015fayarak g\u00f6r\u00fcyoruz. Rekor k\u0131ran s\u0131cak hava dalgalar\u0131, aylarca s\u00fcren yang\u0131nlar, tarihteki en b\u00fcy\u00fck s\u0131cakl\u0131k ve kas\u0131rgalar, toz f\u0131rt\u0131nalar\u0131, su ve g\u0131da krizleri olarak bize geri d\u00f6n\u00fcyor. Yine; kurakl\u0131k ve su krizleri, ekilebilir tar\u0131m alanlar\u0131ndaki bozunumlar, g\u00fcvenli g\u0131daya eri\u015fim gibi sorunlar ya\u015f\u0131yoruz. Biyo\u00e7e\u015fitlilik kayb\u0131 ve t\u00fcrlerin yok olu\u015fu da canl\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fini tehdit eden en b\u00fcy\u00fck sorunlardan biri.<\/p>\n Yine, insan eliyle yap\u0131lan t\u00fcm bu yap\u0131lar\u0131n bir \u00f6mr\u00fc, bir dayan\u0131m ve verimli kullan\u0131m s\u00fcreleri var. Hi\u00e7birisi sonsuz bir kullan\u0131m \u00f6mr\u00fcne sahip de\u011fil. Er ya da ge\u00e7 at\u0131k haline gelecek. \u0130\u00e7lerinde birka\u00e7 dakika kullan\u0131lan plastik t\u00fcrevli po\u015fetler veya birka\u00e7 ayl\u0131k \u00f6mre sahip me\u015frubat \u015fi\u015feleri olabildi\u011fi gibi birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l kullan\u0131m \u00f6mr\u00fc olan binalar da bulunabiliyor. Ancak, en nihayetinde at\u0131k olma potansiyeline sahipler. Di\u011fer bir tabirle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00fcretilen hemen her e\u015fya, her \u00fcr\u00fcn ayn\u0131 zamanda birer at\u0131k. Dolay\u0131s\u0131 ile at\u0131k da\u011flar\u0131 \u00fcretiyoruz.<\/p>\n Gelecek 20 y\u0131lda olu\u015facak at\u0131k miktar\u0131 ge\u00e7ti\u011fimiz 110 y\u0131ll\u0131k s\u00fcredeki at\u0131k miktar\u0131na e\u015fde\u011fer olmas\u0131 bekleniyor. Yine, \u00e7o\u011funlu\u011fu 1960 sonras\u0131nda \u00fcretilen antropojenik (insan yap\u0131m\u0131) malzemelerin kullan\u0131m \u00f6m\u00fcrleri bitiyor. Yani, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck at\u0131k ak\u0131\u015f\u0131 ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olaca\u011f\u0131z.<\/p>\n Ekileni bi\u00e7iyoruz<\/strong><\/p>\n D\u00fcnya halihaz\u0131rda COVID-19 salg\u0131n\u0131na yo\u011funla\u015f\u0131rken iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi, g\u00fcvenli su ve g\u0131daya eri\u015fim gibi di\u011fer krizler birilerini etkilemeye, birtak\u0131m ki\u015filer de bunun bedelini \u00f6demeye devam ediyor. Sadece i\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u0131la bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, Atlantik Kas\u0131rga Sezonunda rekorlar\u0131n k\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Kas\u0131m ay\u0131n\u0131n kay\u0131tlardaki en s\u0131cak ay olarak tarihteki yerini ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, aylarca s\u00fcren ve sadece a\u011fa\u00e7 varl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil ayn\u0131 zamanda on binlerce canl\u0131 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn de yok olmas\u0131na neden olan Avustralya, Sibirya ve Kaliforniya\u2019da yang\u0131nlar ve daha niceleri\u2026 K\u0131sacas\u0131 ekti\u011fini bi\u00e7iyor insanl\u0131k.<\/p>\n Ancak \u015fu anda p\u00fcrdikkat COVID-19\u2019a kilitlenmi\u015f durumday\u0131z. Oysaki COVID-19 bir uyar\u0131. Y\u0131llard\u0131r bilim insanlar\u0131nca b\u00f6ylesi bir pandeminin olabilece\u011fine dair bilgiler payla\u015f\u0131l\u0131yordu. H\u00fck\u00fcmetleraras\u0131 Biyo\u00e7e\u015fitlilik ve Ekosistem Platformu (IPBES) taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan 2020 Pandemi \u00c7a\u011f\u0131 konulu raporda da belirtildi\u011fi \u00fczere orman alanlar\u0131n\u0131n, yani yaban hayat\u0131 habitatlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131, yaban hayat\u0131 ticareti ve bu hayvanlar\u0131n g\u0131da ve tedavi ama\u00e7l\u0131 t\u00fcketimi gibi etkenler esas\u0131nda yaban hayvanlar\u0131 ile biz insan ve \u00e7iftlik hayvanlar\u0131n\u0131 daha da yak\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131. Do\u011fal olarak da hastal\u0131\u011fa yol a\u00e7an patojenlerin bir canl\u0131dan di\u011fer canl\u0131ya ge\u00e7mesine adeta davetiye \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f oluyor.<\/p>\n Yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanan Ebola, Zika, \u0130nfluenza bu hastal\u0131klardan sadece birka\u00e7\u0131. Keza hala \u00e7aresi bulunamam\u0131\u015f HIV vir\u00fcs\u00fc ve son bir y\u0131ld\u0131r d\u00fcnya kamuoyunu me\u015fgul eden COVID-19 yine hayvan kaynakl\u0131 vir\u00fcsler. Yine IPBES Raporuna y\u0131ll\u0131k be\u015ften fazla yeni hastal\u0131k ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yor insanl\u0131k, ki her biri yay\u0131lma ve pandemi olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7evre \u00fczerindeki bask\u0131lar artt\u0131. Ne yaz\u0131k ki bu bask\u0131lar son y\u00fczy\u0131lda katlanarak art\u0131\u015f g\u00f6sterdi. Evet, insanl\u0131k inan\u0131lmaz geli\u015fti. Ancak d\u00fcnyay\u0131 bir u\u00e7urumun kenar\u0131na getirdi. \u015eimdi yeni bir \u00e7a\u011fa girdik. \u0130nsan \u00e7a\u011f\u0131na. Yani insanlar\u0131n tercihine g\u00f6re ya\u015fayan ilk insanlar olaca\u011f\u0131z.<\/p>\n UNDP 2020 \u0130nsani Geli\u015fme Raporunda da vurguland\u0131\u011f\u0131 gibi mademki bu \u00e7a\u011f biz insanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bir \u00e7a\u011f, o halde bunu de\u011fi\u015ftirebilecek olan da bizleriz. Biz bu \u00e7a\u011f\u0131n son nesli de\u011fil aksine ilkiyiz belki de. \u015eu anda d\u00fcnyay\u0131 adeta saran COVID-19 sadece bir uyar\u0131. Do\u011fa \u00fczerindeki bask\u0131 azalmad\u0131k\u00e7a da son da olmayacak gibi. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fa temelli \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin geli\u015ftirilmesi noktas\u0131nda ad\u0131mlar atmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n 2020 UNDP \u0130G Raporuna g\u00f6re d\u00fcnya n\u00fcfusunun %80\u2019i gezegenin korunmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Ancak s\u00f6ylemlerini eyleme d\u00f6kenlerin oran\u0131 ise bunun ancak yar\u0131s\u0131. \u00dclkeler ticari anlamda birbirine ba\u011fl\u0131 hatta ba\u011f\u0131ml\u0131 durumda. Bir bak\u0131ma gezegenimizde olu\u015fan bir hasar, bu nedenle herkesi etkiliyor. Dolay\u0131s\u0131yla Mezk\u00fbr \u0130S Raporunda, daha az bencil olma ve do\u011faya sayg\u0131l\u0131 olma \u00f6neriliyor.<\/p>\n Esas\u0131nda gezegenin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131, t\u00fcrlerin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve insanl\u0131\u011f\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 birbiri ile etkile\u015fim i\u00e7erisinde. Birinden birisi zarar g\u00f6r\u00fcrse di\u011ferlerinin de zamanla bundan etkilenmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz. O y\u00fczden \u201cTek Sa\u011fl\u0131k – One Health\u201d yakla\u015f\u0131m\u0131 var art\u0131k d\u00fcnyada. Ortak sa\u011fl\u0131k problemimiz var.<\/p>\n \u00c7\u00f6z\u00fcm noktas\u0131nda uluslararas\u0131 boyutta m\u00fc\u015fterek hareket etmek de m\u00fcmk\u00fcn. \u00c7\u00fcnk\u00fc 2018 Bonn\u2019daki \u00fcst d\u00fczey toplant\u0131da \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki on y\u0131l\u0131n ekosistemleri iyile\u015ftirme d\u00f6nemi olarak ele al\u0131nmas\u0131 \u00f6neri olarak sunuldu. 2019 Marttaki BM Genel Kurulunda (UNGA) resmi olarak kabul edildi bu teklif. Bu itibarla etkileri her g\u00fcn artan iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi, biyo\u00e7e\u015fitlilik, su krizi, g\u00fcvenli g\u0131daya ula\u015fma gibi sorunlara k\u00fcresel boyutta yo\u011funla\u015f\u0131lacak.<\/p>\n \u00c7evre Odakl\u0131 B\u00fcy\u00fcme<\/em><\/strong><\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015fanan sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda yeni bir d\u00fczene girdi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00c7evreyi merkeze alan bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm. S\u0131n\u0131rl\u0131 kaynaklar\u0131 daha etkin ve verimli kullanmay\u0131 ama\u00e7 edinen bir yakla\u015f\u0131m.\u00a0 D\u00f6ng\u00fcsel bir yakla\u015f\u0131ma ge\u00e7iyor. Do\u011fadan ilham alan bir yakla\u015f\u0131m. Do\u011fa temelli adeta.<\/p>\n Do\u011fada israf yok. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm var. Her \u015fey \u00f6z\u00fcne d\u00f6n\u00fcyor. Hi\u00e7bir \u015fey zayi olmuyor. D\u00fcnya bu yakla\u015f\u0131ma, d\u00f6ng\u00fcsel ekonomi modeli ad\u0131 verilen d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme ge\u00e7iyor. Bu itibarla 2015 y\u0131l\u0131nda Birle\u015fmi\u015f Milletler 2030 y\u0131l\u0131n\u0131 esas alan 17 adet S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir Kalk\u0131nma Amac\u0131 belirledi. Bunlardan birisi de \u201cBilin\u00e7li (S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir) \u00dcretim ve T\u00fcketim\u201d Amac\u0131. Kaynaklar\u0131 verimli kullanmay\u0131, israf\u0131 durdurmay\u0131 esas al\u0131yor.<\/p>\n Al-kullan-at i\u015fleyi\u015fi terk ediliyor. \u201c\u00dcret – kullan – tekrar kullan – de\u011ferlendir\u201d tarz\u0131 model olan d\u00f6ng\u00fcsele ge\u00e7iyor. D\u00f6ng\u00fcsel model sadece geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm demek de\u011fil; Temiz enerjiyi, Tekrar kullan\u0131labilirli\u011fi, Tamir edilebilirli\u011fi, Dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 merkeze alan bir yakla\u015f\u0131m. Dolay\u0131s\u0131yla at\u0131k olu\u015fturmayan s\u0131f\u0131r at\u0131k temelli bir yakla\u015f\u0131m. Bu noktada herkese i\u015f d\u00fc\u015f\u00fcyor. D\u00fc\u015f\u00fck su ayak izi, d\u00fc\u015f\u00fck karbon ayak izi veya k\u0131sacas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck \u00e7evresel ayak izi olan ya\u015fam tarz\u0131na ge\u00e7i\u015f. Beslenmede bu y\u00f6ntemin sa\u011flanmas\u0131\u2026 Giyim ku\u015fam da hakeza. \u0130sraf\u0131n \u00f6nlenmesi.. Gereksiz kullan\u0131m, al\u0131m ve t\u00fcketimden ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131\u2026<\/p>\n Biz de \u00fclkemizde, bu itibarla s\u0131f\u0131r at\u0131k hareketi ba\u015flatt\u0131k. Cumhurba\u015fkan\u0131m\u0131z\u0131n e\u015fi Sayg\u0131de\u011fer Emine Erdo\u011fan Han\u0131mefendinin himayelerinde her ge\u00e7en g\u00fcn b\u00fcy\u00fcyen, D\u00fcnyada ses getiren bir hareket. Bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm hareketi esas\u0131nda.\u00a0 Kaynaklar\u0131 daha verimli ve etkili kullanmay\u0131 baz alan bir yakla\u015f\u0131m. \u00d6te yandan, var olan at\u0131klar\u0131 da sa\u011fl\u0131kl\u0131 y\u00f6netmek, onlar\u0131 i\u015fleyerek tekrar de\u011fer zincirine dahil etmeye y\u00f6nelik ad\u0131mlar da att\u0131k. 2022 y\u0131l\u0131nda hayata girecek zorunlu depozito uygulamas\u0131, plastik po\u015fetlerin \u00fccreti mukabilinde sat\u0131lmas\u0131, bisiklet yollar\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 gibi temel uygulamalar\u0131n arkas\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcnce var.<\/p>\n Bu y\u00fczden, gelin, yar\u0131nlar\u0131m\u0131z i\u00e7in hep birlikte s\u0131f\u0131r at\u0131k hareketine destek verelim. Birer s\u0131f\u0131r at\u0131k neferi olal\u0131m. S\u0131f\u0131r at\u0131k temelli ya\u015fama kap\u0131 aralayal\u0131m.<\/p>\n